Sunday, April 15, 2018

Χριστός Ανέστη... / ...από την κόψη…


«Η θρησκεία είναι ο αναστεναγμός του καταπιεσμένου πλάσματος, η καρδιά ενός άκαρδου κόσμου… Είναι το όπιο του λαού».

Κάρολος Μαρξ, στην εισαγωγή της «Κριτικής στην Εγελιανή φιλοσοφία του Δικαίου».

Σε αυτή τη χώρα, όπου κυβερνά μία αριστερή κυβέρνηση, πόσο σπάνια πια ακούγεται το όνομα του Μαρξ! Και δίκαια: Ο Μαρξ ήταν ορθολογιστής, τέκνο του διαφωτισμού και (ω! της ύβρεως!) πολιτικά φιλελεύθερος! Αλλά πόσοι από τους μαρξιστές μας έχουν πραγματικά διαβάσει Μαρξ;

Βέβαια, όπως κάθε προφήτης, και ο Μαρξ προδόθηκε από τους επιγόνους του. Έτσι ο Μαρξισμός έγινε ιδεολογία. Ένα κλειστό, δογματικό σύστημα πίστης. Δηλαδή …θρησκεία. Κι ο Μαρξ, από επιστήμων που ήθελε να είναι – έγινε προφήτης.

Ως ιδεολογία, ο Μαρξισμός πολέμησε την θρησκεία – πράγμα απόλυτα φυσικό: Ήταν άμεσοι ανταγωνιστές. Πουλούσαν την ίδια πραμάτεια: δόγμα, τυφλή πίστη με υπακοή, και όραμα λύτρωσης. 

Και όπως είπε ο άλλος προδομένος προφήτης, ο Ιησούς: «Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν».

Όμως, όταν άρχισε να καταρρέει ο «υπαρκτός» σοσιαλισμός (τι ευφημισμός!) και η ιδεολογία της Αριστεράς άρχισε να μπάζει νερά από παντού, έγινε το μέγα παράδοξον. Η Αριστερά έγειρε προς τα δεξιά και ακούμπησε τη θρησκεία και το έθνος. Π. χ. ο Μιλόσεβιτς, από φανατικός κομμουνιστής έγινε πιστός ορθόδοξος και εθνικιστής… Μέγα παράδειγμα μεταστροφής ο τέως καγκεμπίτης Πούτιν (που τόσο θαυμάζεται στην Ελλάδα). Προσκυνάει και σταυροκοπιέται σαν γριούλα μπάμπουσκα.

Φυσικά για την Ελλάδα το πράγμα ήταν πολύ εύκολο. Η εκκλησία μας, αφού πολέμησε με κάθε τρόπο τον ελληνικό διαφωτισμό, τον Ρήγα και την Επανάσταση – και έχασε – έβαλε  μπροστά τον παντοδύναμο προπαγανδιστικό της μηχανισμό για να βγει πάλι μπροστά. Δημιούργησε τους μύθους της Αγίας Λαύρας, του Κρυφού Σχολειού, κλπ. και κατάφερε να θεωρηθεί ως πρωτεργάτης μίας εξέγερσης, την οποία είχε αφορίσει!

Όταν ανέβηκε στην εξουσία ο ΣΥΡΙΖΑ, μέσα στο μαύρο σκότος που έβλεπα να πλησιάζει, ξεχώριζα ένα ίχνος φωτός. Η κατηγορηματική επαγγελία  περί «χωρισμού κράτους και εκκλησίας» σε όλες τις διακηρύξεις του νέου κόμματος, μου έδινε μία ελπίδα.

Μάταια. Μόλις και ο ΣΥΡΙΖΑ είδε τα σκούρα, ακολούθησε την γνωστή συνταγή. Το Άγιον Φως, η Αγία Ζώνη και το όποιο παρατρεχάμενο λείψανο, εξακολούθησε να γίνεται δεκτό με τιμές αρχηγού κράτους (εξόδοις όλων των φορολογουμένων). Στα σχολεία συνεχίζεται η κατήχηση – αντί για την θρησκειολογία. Οι ιεράρχες δικαιούνται να παραβαίνουν ατιμώρητοι τους νόμους και να κηρύσσουν το μίσος (αντί για την αγάπη) ενώ το αποτεφρωτήριο, που ψηφίστηκε πριν 12 χρόνια, δεν θα γίνει ποτέ.

Και προχθές, σε ένα αποκορύφωμα θρησκευτικού εθνολαϊκισμού, άκουσα τον Αρχιεπίσκοπο, στην λειτουργία της Ανάστασης, να διακόπτει το «Χριστός Ανέστη» για να τραγουδήσει τον Εθνικό Ύμνο, (στέλνοντας ρίγη συγκινήσεως στο χριστεπώνυμο ποίμνιο).

Δεν ξέρω αν αυτό γίνεται σε άλλο κράτος (ίσως στο Ιράν;). Να διακοπεί η ακολουθία μίας πανανθρώπινης θρησκείας  («Οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ») για να προβληθεί ένα εθνικό σύμβολο.

Δεν είμαι βέβαια πιστός – ωστόσο ντρέπομαι και για την εκκλησία και για το κράτος, όταν καταφεύγουν σε ένα τέτοιο ένοχο αγκάλιασμα…

Saturday, April 07, 2018

Η απορία του ληστή (2)


Από μικρό παιδί, όταν άκουγα τα Ευαγγέλια της Μεγάλης Πέμπτης ένιωθα συμπάθεια για τον αντιπαθέστερο ληστή. Όχι εκείνον που είπε το περίφημο «Μνήσθητί μου Κύριε…», αλλά τον άλλο που «εβλασφήμει... λέγων: ει συ ει ο Χριστός, σώσον σεαυτόν και ημάς».

Αυτόν δεν τον πήρε μαζί του ο Ιησούς στον Παράδεισο, όπως τον πιο θεοφοβούμενο ομότεχνό του («...σήμερον μετ'εμού έση εν τώ παραδείσω»). Τότε έβρισκα άδικη αυτή την προτίμηση. Γιατί να μην αξιωθεί κι ο άλλος αμαρτωλός την σωτηρία; Έστω κι αν είχε «βλασφημήσει». (Πού; Πώς; Κι αυτό μου φαινόταν ασαφές.)

Δεν ξέρω πόσο καλά θυμόσαστε τη σκηνή (Λουκ. κγ' 39-44): Στον «Κρανίου Τόπον» σταυρώνεται ο Ιησούς, μαζί του και οι δύο «κακούργοι». «Ον μεν εκ δεξιών ον δε εξ αριστερών». Ο πρώτος κάνει τη βλάσφημη ερώτηση. Ο δεύτερος τον επιπλήττει: «Ουδέ φοβεί συ τον Θεόν;...». Εμείς, συνεχίζει, δίκαια τιμωρούμεθα «ούτος δε ουδέν άτοπον έπραξε.» Και, στρεφόμενος προς τον Ιησού: «Μνήσθητί μου Κύριε όταν έλθεις εν τη βασιλεία σου».

Τώρα, μετά τόσα χρόνια, μπόρεσα να εντοπίσω την δυσφορία μου. Ο «βλάσφημος» ληστής, με την ωμή, πραγματιστική απορία του, εκφράζει κάτι πολύ ανθρώπινο: τον ορθό λόγο. Τιμωρείται επειδή σκέπτεται λογικά – με τον τρόπο δηλαδή που είμαστε προγραμματισμένοι να λογιζόμαστε.

Γιατί, όσο κι αν φαίνεται αφελής η ερώτησή του, δεν παύει να είναι ακλόνητα λογική. Δεν αρνήθηκε, ούτε καν αμφισβήτησε την θεότητα του Ιησού. Την έθεσε σε απορητική δοκιμασία. (Αν...) Η βλασφημία του ήταν ότι δεν μπόρεσε να δεχθεί σαν δεδομένο το απίθανο - το ότι σταυρώνεται δίπλα του ο …Υιός του Θεού!

Αν μάλιστα προεκτείνει κανείς περισσότερο την απορία του ληστή, μπορεί να περιλάβει όλο το «παράδοξο» (που θα έλεγε ο Kierkergaard) ή το «παράλογο» (absurdum, Τερτουλλιανός) του Χριστιανισμού. Γιατί ο παντοδύναμος και πανάγαθος Θεός έπρεπε να διαλέξει ένα τόσο έμμεσο, περίπλοκο (και παράξενο!) δρόμο για την λύτρωση του ανθρώπου;

Ενανθρώπιση, Σταύρωση, Ανάσταση - τόσα θαύματα παρά την λογικήν - κι ακόμα ο πόνος κι η οδύνη περισσεύουν!

Βέβαια ο ληστής, αν ήταν διανοούμενος, θα μπορούσε να πει με τον Τερτουλλιανό: «δύναμαι να το πιστέψω, επειδή είναι ανόητο (quia ineptum est)» ή «το θεωρώ σίγουρο διότι είναι αδύνατο (quod impossibile est)». Μη ων σοφός, είπε αυτό που θα έλεγε κάθε άνθρωπος, ακολουθώντας τους νόμους της σκέψης. Είπε (κι αυτό μέσα στον πόνο, στο μαρτύριό του): «Αν είσαι ο εκλεκτός, τότε σώσε τον εαυτό σου και μας». Και για αυτή του τη σκέψη, δεν αξιώθηκε τον Παράδεισο.

Ίσως ξενίζει που ονομάζω αυτόν τον άξεστο άνθρωπο, ορθολογιστή. Όμως η πρόταση «αν... τότε» βρίσκεται στη βάση κάθε ανθρώπινης συλλογιστικής και επιστήμης. Η (όποια) θεωρία ξεκινάει με μία υπόθεση (αν) και ολοκληρώνεται με κάποια δοκιμή (τότε). Ο ληστής, όπως κι ο άλλος ορθολογιστής, ο Θωμάς, γύρευε κάποια απόδειξη. (Αν και, μέσα στο μαρτύριό του, μπορεί ακόμα περισσότερο να ζητούσε μια σωτηρία.)

Θαυμάζω αυτούς που, σαν τον καλό ληστή, πιστεύουν στο απίθανο χωρίς αποδείξεις. Αλλά, φυσικά, συμπαθώ όσους μου μοιάζουν. Σαν τον «κακό» ληστή. Φοβάμαι πως, στην θέση του, τα ίδια θα έλεγα (αν τα κατάφερνα να μιλήσω. Δεν αντέχω τον πόνο.) Έστω, θα τα σκεφτόμουνα. Και θα έχανα τον Παράδεισο.

Κι ας μην σκεφθεί κανείς πως δεν εκτιμώ το κήρυγμα της Αγάπης. Ίσα-ίσα, που είμαι φανατικός οπαδός της. Ακριβώς επειδή υπάρχει ο πόνος στον κόσμο κι επειδή είναι παράλογος (κι ο πόνος κι ο κόσμος) η αγάπη είναι η μόνη καταφυγή.

Και γι’ αυτό (επειδή πιστεύω στην αγάπη) τρέφω ακόμα την παλιά παιδική μου πεποίθηση. Πως ο Χριστός, αφού τέλειωσαν όλα, θα ξαναθυμήθηκε και τον «κακό» ληστή. Και θα τον φώναξε κοντά του, στον Παράδεισο.

(Βήμα 4.5.1986 – μικρές περικοπές).

Sunday, April 01, 2018

Πάσχα στην Κέρκυρα



Από το 1965 μέχρι το 1995, τριάντα ολόκληρα χρόνια, έκανα Πάσχα στην Κέρκυρα.

Θυμάμαι την πρώτη μου εμπειρία. 1965, από την «Κακιά Σκάλα» για την Κόρινθο, μετά παραλιακός δρόμος, από χωριό σε χωριό, 
μέχρι την Πάτρα. Κατάκοπος ψάχνω για ξενοδοχείο. Την δεύτερη μέρα κατορθώνω να φτάσω αργά το απόγευμα, μέσω Ιωαννίνων, στην Ηγουμενίτσα. Περνάω με το τελευταίο φέρυ. Φίλοι μού είχαν κλείσει ξενοδοχείο επάνω στο Λιστόν. Πέφτω ξερός να κοιμηθώ.

Το πρωί ξυπνάω με μουσικές. Το δωμάτιο γωνιακό: από το ένα παράθυρο ακουγόταν η Παλαιά Φιλαρμονική – από το άλλο η Νέα. Στο βάθος «σονάρουν» κι άλλες μπάντες. Είναι Κυριακή των Βαΐων, όπου κατεβαίνουν όλες οι φιλαρμονικές των χωριών – καμιά σαρανταριά τότε – στην πόλη, για την μεγάλη παρέλαση. Γαστούρι και Σκριπερό, Άνω Κορακιάνα και Λευκίμμη. Ευωδιές άνοιξης από παντού.

Ερωτεύομαι την Κέρκυρα.

Ο έρωτας κρατάει ακόμα. Μόνο που από ένα σημείο και πέρα, οι εραστές γίναμε τόσοι πολλοί, που ήταν αδύνατο να τους αντέξεις. 

Έτσι πια φέρνω την Κέρκυρα στο σπίτι μου μέσα από το Διαδίκτυο, ή παίζω βίντεο που τράβηξα τότε. Ακούω τον διάσημο «Αμλέτο» από δίσκους που είχε την καλοσύνη να μου στείλει η Φιλαρμονική Εταιρία Κερκύρας. Μου λείπει βέβαια η φύση, με τις μυρωδιές της.

Την τελευταία χρονιά που πήγα ήταν τέτοια η πολυκοσμία που δεν μπόρεσα καν να ακούσω τις αγαπημένες μου μουσικές στη λιτανεία του Μεγάλου Σαββάτου. Το Λιστόν, η μεγαλύτερη πλατεία της χώρας, είχε γεμίσει ασφυκτικά δύο ώρες πριν. 

Αγανάκτησα τόσο, που έφυγα το μεσημέρι κι έκανα Ανάσταση στο σπίτι μου.

Εδώ και αρκετά χρόνια, κάθε λίγο, σβήνω ένα όνομα από τον κατάλογο των αγαπημένων προορισμών. Το 1995 έσβησα την πασχαλινή Κέρκυρα.

Εντάξει, ομολογώ ότι γερνάω και γίνομαι λιγότερο ανεκτικός. Αλλά όσο κι αν είναι ευλογία ο τουρισμός για τους περισσότερους (και για τη χώρα) για μερικούς παράξενους είναι κατάρα. Θυμάμαι ερημικές παραλίες στη Μύκονο όπου κάναμε μπάνιο γυμνοί. Πριν πενήντα χρόνια…

Ευτυχώς η Ελλάδα είναι ανεξάντλητη σε τοποθεσίες και ωραίους προορισμούς. Αν έχετε ένα φουσκωτό, μπορείτε ακόμα να ανακαλύψετε έρημες παραλίες – μέχρι  και σε διάσημα νησιά.

Αλλά η Κέρκυρα εκείνων των χρόνων παραμένει στην μνήμη μου ως η άλλη όψη του Παραδείσου. Στο έρημο τότε Σιδάρι υπήρχε ακόμα το Canal dAmour (το γκρέμισαν μετά, τα κύματα και οι επισκέπτες). Στο Γκολφ έπαιζαν μόνοι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Γεώργιος Ράλλης. Η Σίσι στοίχειωνε ακόμα το Αχίλλειο και η Παλιά Πόλη ήταν γλυκύτατη το βράδυ. Ανάμεσα στα καντούνια από μακριά άκουγες καντάδες. Κι αν κάτι χρωστάω στην Εθνοσωτήριο Επανάσταση, ήταν πως το 1967 ήμουν σχεδόν ο μόνος επισκέπτης του νησιού.

Κάθε φορά που ξανάρχεται το Πάσχα, εγώ, νοητικά, βρίσκομαι στην Κέρκυρα. Και θα ήθελα να συνεχίσω για μία αιωνιότητα. 

Οι στάχτες μου βέβαια θα πάνε στο προγονικό μαυσωλείο, στην Ερμούπολη. 

Αλλά, αν υπάρχει Θεός πανάγαθος, η ψυχή μου θα αιωρείται σε μία – αιώνια ανοιξιάτικη – Κέρκυρα. Όπου, ανάμεσα στα σύννεφα, θα αντηχεί μακρινός ο «Αμλέτος»…

Saturday, March 24, 2018

Αντισημίτες – νυν και αεί;



Βαρέθηκα να βλέπω την Ελλάδα τελευταία σε όλες τις διεθνείς λίστες. Ψάχνοντας για πρωτιά, πέτυχα μία πολύ δυσάρεστη. Όπως τεκμηριώνουν τα στοιχεία, είμαστε πανευρωπαϊκά πρώτοι στον αντισημιτισμό. Σύμφωνα με έρευνα της ADL Global, που έγινε το 2014, το 69% των Ελλήνων τρέφει αντισημιτικές απόψεις. Η έρευνα αυτή επιβεβαιώθηκε από άλλη, του 2017, που έγινε από Έλληνες και ξένους επιστήμονες κάτω από την επιστασία του ιδρύματος Χάινριχ Μπελ σε αντιπροσωπευτικό δείγμα χιλίων ατόμων.  Από αυτούς το 75% δηλώνουν βέβαιοι ότι οι Εβραίοι εκμεταλλεύονται το Ολοκαύτωμα για ίδιον όφελος, ενώ το 71% πιστεύουν ότι οι Εβραίοι «έχουν μεγάλη εξουσία», είτε ως πολίτες, είτε ως κράτος, ή ως επιχειρηματίες.

Πολύ κοντά σε αυτή τη διαπίστωση είναι η άποψη που θα ακούσετε από κάθε δεύτερο ταξιτζή ότι: «οι Εβραίοι κυβερνούν τον κόσμο».

Το γιατί είμαστε τόσο αντισημίτες δεν το φώτισαν οι έρευνες. Έχει βέβαια μία αντισημιτική παράδοση η αρχαϊκή Ορθοδοξία μας, που χρόνια καταριέται τους Εβραίους μέσα στις εκκλησίες.  Μπορεί όμως να φανταστούμε πως είναι μία ακόμα εκδήλωση της αντιρρητικής μας κουλτούρας. Είμαστε γενικώς αντί: αντισυστημικοί, αντιδυτικοί, αντιευρωπαίοι, αντιγερμανοί, αντιαμερικανοί, κλπ. (Μόνον αντί-ρώσοι δεν είμαστε. Παραμένουμε, αιώνες τώρα, θαυμαστές του «ξανθού γένους»). Επίσης είμαστε πρώτοι στην συνομωσιολογία. Το 80% των Ελλήνων (έρευνα DiaNEOsis) πιστεύει πως η ζωή μας κατευθύνεται από μυστικά ξένα κέντρα. Ε, λοιπόν Εβραίοι και συνωμοσίες ταιριάζουν απόλυτα. Νομίζω μάλιστα ότι είμαστε από τις λίγες Ευρωπαϊκές χώρες όπου κυκλοφορεί ελεύθερα το πλαστογράφημα της Τσαρικής «Οχράνα» με τον τίτλο «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών». Εκεί τεκμηριώνεται – με φανταστικά επιχειρήματα – η άποψη πως «οι Εβραίοι κυβερνούν τον κόσμο».

Δεν φτάνει που είμαστε οι πρώτοι αντισημίτες αλλά έχουμε κατασκευάσει και εκεί τον μύθο μας. Ότι δήθεν οι Έλληνες ήταν φίλοι των Εβραίων και στην Κατοχή βοήθησαν πολλούς να αποφύγουν το Ολοκαύτωμα.

Το πόσο πολλούς «βοηθήσαμε» το τεκμηριώνουν οι στατιστικές. Μόνο 20% σώθηκαν στην Ελλάδα – η δεύτερη χειρότερη επίδοση στην Ευρώπη. Οι Δανοί έσωσαν το 98,5%. Ακόμα και μέσα στην Γερμανία γλύτωσε το 45%! Στην Ζάκυνθο όμως  Μητροπολίτης και Δήμαρχος κατάφεραν να κρύψουν όλους τους Εβραίους, δείχνοντας ότι θα μπορούσαμε καλύτερα.

Θυμάμαι πριν είκοσι χρόνια, όταν μίλησα στην τελετή για τα εγκαίνια του Εβραϊκού Μουσείου της Αθήνας, μετά τους πολιτικούς (που αναμάσησαν τους γνωστούς  μύθους) είπα δυσάρεστες αλήθειες. Έζησα την πιο συγκινητική, πιο ευεργετική εμπειρία της ζωής μου. Όταν τελείωσα, πάνω από χίλιοι άνθρωποι, όρθιοι, δεν σταματούσαν να χειροκροτούν.

Ο τίτλος της ομιλίας μου ήταν: «2000 χρόνια μοναξιάς». Και έκλεινε με αυτά τα λόγια: «Τώρα οι Εβραίοι της Ελλάδας μας ανοίγουν το σπίτι τους, το σπίτι της παράδοσής τους. Κι όχι μόνο το σπίτι – μας προσκαλούν στα άδυτα της πίστης τους, στις συναγωγές τους, όπως έχουν σωθεί μέσα στο πολύτιμο μουσείο τους. Μας δείχνουν την τέχνη τους, την λατρευτική αλλά και την καθημερινή. Είναι μία ευκαιρία να τους γνωρίσουμε – έστω και μετά από δύο χιλιάδες χρόνια. Είναι μία ευκαιρία για να μπούμε στο παραμύθι – τραγικό παραμύθι – της ιστορίας τους. Και να τους πούμε, πως, όσο κι αν πολλές φορές τους πληγώσαμε, τους θέλουμε εδώ, κοντά μας. Είναι, μαζί με μας, ο πιο αρχαίος, ο πιο σοφός, αλλά και ο πιο κατατρεγμένος λαός του κόσμου. Καιρός να λήξουν τα δύο χιλιάδες χρόνια μοναξιάς».

Μπράβο λοιπόν στον Σταύρο Ζουμπουλάκη και στον Γιάννη Μπουτάρη που τόλμησαν κι αυτοί να πουν δυσάρεστα πράγματα. Και στους εθνικιστές – ρατσιστές μας λέω: ισχύει πάντα η εκείνη η ρήση του Σολωμού που συχνά αναφέρεται, αλλά σχεδόν ποτέ δεν τηρείται. Τίποτα πιο εθνικόν από το αληθές!

Sunday, March 18, 2018

Δολοφονική επικαιρότητα



Να γράφεις σε εφημερίδα στην Ελλάδα… Να γράφεις σε εβδομαδιαία εφημερίδα, που σημαίνει να παραδίδεις το κείμενο τρεις ημέρες πριν την κυκλοφορία της. Να μην γράφεις ρεπορτάζ ή πολιτική ανάλυση – αλλά προσωπική στήλη-σχόλιο, μέσα σε ένθετο που προσδιορίζει το περιεχόμενό του με έναν υπότιτλο: «Ιδέες – γράμματα – επιστήμες».

Να γράφεις παραδείγματος χάριν στο «Βήμα», στο ένθετο «νέες εποχές». Γύρω από το δικό σου κείμενο δημοσιεύονται συνεργασίες διακεκριμένων πανεπιστημιακών, συγγραφέων, λόγιων, στοχαστών.

Να βρίσκεσαι σε μία περίεργη, νόθα σχέση με την επικαιρότητα. Να μην είσαι υποχρεωμένος να την ακολουθείς – αλλά να μην δύνασαι να την αγνοήσεις ολότελα.  Αλλιώς κινδυνεύεις να εισπράξεις από τον αναγνώστη μία αντίδραση του τύπου: «εδώ κινδυνεύουμε να βρεθούμε σε πόλεμο με την Τουρκία, κι εσύ μας αραδιάζεις φιλοσοφίες!»

Κι όμως η δουλειά σου είναι να «αραδιάζεις φιλοσοφίες». Έστω, την «καθημερινή ιστορία της ζωής και τη φιλοσοφία της», όπως όριζε ο Παύλος Νιρβάνας το χρονογράφημα  (που σήμερα ονομάζεται μπλογκ). Δηλαδή να προσπαθείς, όσο γίνεται, να προβληματίζεσαι, να στοχάζεσαι, να αναλύεις βαθύτερα τα αίτια και τους μηχανισμούς της πραγματικότητας.


Κι ενώ, λοιπόν, έχεις επεξεργαστεί ένα κείμενο, το έχεις ξαναδουλέψει δύο και τρεις φορές και το έχεις στείλει εγκαίρως στο έντυπό σου, ξαφνικά εισβάλει ο Ιβάν ο Τρομερός με την κουμπούρα – και σε μία στιγμή το κείμενό σου είναι ξεπερασμένο, άσχετο, παρωχημένο. Όλος ο κόσμος συζητάει, αναλύει, εξετάζει το επίκαιρο, άκρως εντυπωσιακό γεγονός κι εσύ ομιλείς – έστω, ποιητικά ή βαθυστόχαστα, περί ανέμων και υδάτων.

ΜΕΓΑΛΟΣ ΣΕΙΣΜΟΣ! ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΣΗ! ΡΙΖΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΑΤΡΟΠΗ! 

Στο χώρο του Τύπου και των ΜΜΕ, η καυτή επικαιρότητα βασιλεύει. Μπορεί να επισκιάσει ή και να ακυρώσει το πιο ωραίο και σημαντικό κείμενο. Σκεφθείτε: πριν εκατόν είκοσι χρόνια, όταν ο Παπαδιαμάντης δημοσίευε σε εφημερίδες τα διηγήματά του, πόσοι αναγνώστες θα πρόσεχαν ένα ταπεινό αφήγημα του Σκιαθίτη, όταν στην πρώτη σελίδα φωνασκούσε οκτάστηλος τίτλος με πολλά θαυμαστικά, που αφορούσε χρεοκοπία ή πόλεμο;

(Ο Παπαδιαμάντης θα έπαιρνε την εκδίκησή του – οριστική όμως –  χρόνια μετά).

Έτσι λοιπόν γράφεις, ακροβατώντας ανάμεσα σε επικαιρότητα και αιωνιότητα, και συνήθως πέφτεις μεταξύ των δύο – στο κενό.

Sunday, March 11, 2018

ΟΧΙ ΣΕ ΚΑΘΕ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ!



Η πρωτοσέλιδη φωτογραφία δείχνει ένα τεράστιο πανό. Φαίνονται πεντακάθαρα οι λέξεις:

«ΛΕΜΕ ΟΧΙ σε κάθε καινοτομία-πλατφόρμα, που κλέβει το ταξί και τη χώρα μας!».

Είναι από την προχθεσινή διαδήλωση των ταξιτζήδων.

Δεν θα με απασχολήσει εδώ το πρόβλημα των ταξί. Αλλά αυτές οι λέξεις: «ΟΧΙ σε κάθε καινοτομία!» κάτι μου έκαναν.

Ξαφνικά είδα μπροστά μου όλο το πρόβλημα της Ελλάδας σε τρεις φράσεις. 

1. «΄Οχι στην καινοτομία!»

(Τι τις θέλεις, βρε αδελφέ, τις καινοτομίες. Να ξεβολευτούμε όλοι – να μαθαίνουμε καινούρια δύσκολα πράγματα. Καλά δεν είμαστε κι έτσι;). 

2.    «Όχι στην καινοτομία που μας ζημιώνει!»

(Μήπως όμως ωφελεί κάποιους άλλους; Και μήπως εκείνοι είναι περισσότεροι; Π. χ. οι πελάτες των ταξί; Θα είχε τόση παγκόσμια επιτυχία η Uber, αν δεν εξυπηρετούσε καλύτερα το σύνολο;). 

3.  «Τα κεκτημένα είναι ιερά!»

(Εδώ είναι όλοι σύμμαχοι: δικαστές, ένστολοι, κρατικοί και δημοτικοί υπάλληλοι – ακόμα και οι παρανομούντες αναρχικοί. Δεν είναι κεκτημένο το άβατο των Εξαρχείων;).

Η Ελλάδα είναι μία χώρα που μισεί τις αλλαγές και τις καινοτομίες. Το δημοφιλέστερο σύνθημα ήταν το «Όπισθεν ολοταχώς!» του μακαριστού Χριστόδουλου. Το εφάρμοσε πιστά η σημερινή κυβέρνηση.

Πάρτε τα ΑΕΙ. Η πιο προοδευτική και καινοτόμος στιγμή στην ιστορία τους ήταν ο «νόμος Διαμαντοπούλου».  Ψηφίστηκε με ιστορικά μεγάλη πλειοψηφία από ολόκληρη τη Βουλή.

Οι μετέπειτα κυβερνήσεις – και ιδίως η σημερινή – τον ξεπάτωσαν κομμάτι-κομμάτι. Επανήλθε το άσυλο, ξαναφάνηκαν οι αιώνιοι φοιτητές και εκδιώχθηκαν τα συμβούλια, με τα παγκοσμίως διαπρεπή τους μέλη, πριν καν προλάβουν να συνεισφέρουν.

Τα συνδικάτα, που αφορούν σχεδόν αποκλειστικά τον Δημόσιο Τομέα, δίνουν ηρωικές μάχες εναντίον των μεταρρυθμίσεων. Αδιαφορούν εντελώς για το κοινωνικό σύνολο –  κόπτονται μόνο για τα προνόμια των συνδικαλιστών και των πελατών τους. Ο Γιάννης Μαρίνος, πριν από πολλά χρόνια, τα είχε αποκαλέσει: «εσωτερικό στρατό κατοχής».

(Ακόμα πληρώνουμε, όλοι οι Έλληνες φορολογούμενοι, 600 εκατομμύρια Ευρώ το χρόνο για το συνταξιοδοτικό ταμείο της ΔΕΗ!).

Και επειδή ο Δημόσιος Τομέας και οι ΔΕΚΟ αποτελούν το συντριπτικά μεγαλύτερο κομμάτι της οικονομικής αλλά και κοινωνικής μας ζωής, έχουν καταφέρει να σαμποτάρουν την εφαρμογή όλων των μεταρρυθμίσεων. Δεν πάει να ψηφίζονται τα μεταρρυθμιστικά νομοσχέδια των μνημονίων – ΔΕΝ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ!

Είναι φυσικό. Κάθε μεταρρύθμιση, κάθε αλλαγή, κάποιον ενοχλεί, κάποιον ζημιώνει, κάποιον ξεβολεύει. Τι είπατε; Ωφελεί το σύνολο; Αλλά το σύνολο δεν είναι οργανωμένο ούτε κατεβαίνει στους δρόμους. Ούτε είναι πελάτης κανενός. Άρα παραμένουμε στάσιμοι – πράγμα που σήμερα σημαίνει οπισθοδρομικοί.

(Με την ευκαιρία: τι θα γίνει με την καύση των νεκρών; Δώδεκα χρόνια μετά την ψήφιση του νομοσχεδίου – ούτε ένα αποτεφρωτήριο! Δεν βιάζομαι – αλλά, όσο ζω, θα το υπενθυμίζω…).

Εδώ είναι βαθιά Ανατολή. Κυβερνάνε μουλάδες και πασάδες. Συντεχνίες και μαφίες. Οι μισοί ατενίζουν προς την δοξασμένη αρχαία Ελλάδα και οι άλλοι προς τον Μεγάλο Οκτώβρη του 1917. 

Όλοι προς τα πίσω. Τι μας λέτε τώρα για …καινοτομίες; Η ψηφιακή εποχή μας προσπέρασε ήδη, η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση θα μας παρακάμψει. Τα Βαλκάνια καλπάζουν – δείτε τη Ρουμανία – ενώ  εμείς…

…ΕΝΔΟΞΩΣ ΠΡΟΧΩΡΟΥΜΕ ΔΥΝΑΜΙΚΑ – ΜΕ ΤΗΝ ΟΠΙΣΘΕΝ!



Sunday, March 04, 2018

ΗΓΕΤΗΣ;


Έγινες Αρχηγός. Πρόεδρος. Πρωθυπουργός. Κορυφαίος.

Ηγέτης, έγινες;

Βρέθηκες (χωρίς πολύ κόπο) επικεφαλής. Αναμφισβήτητος. Κυρίαρχος. Αφεντικό.

Ηγέτης έγινες;

Είχες το ένστικτο της επικράτησης. Με όλα τα μέσα. Πλάγια και μη. Μέσα στην ζούγκλα έπαιζες με όλους και με όλα – χωρίς ενδοιασμούς ή ενοχές. Επικρατούσες χαμογελώντας.

Χαρισματικός; Σίγουρα. Αλλά ηγέτης;

Γεννημένος σοφιστής, ήξερες πάντα να ανατρέπεις επιχειρήματα («τον ήσσονα λόγον κρείττω ποιείν») και στην έσχατη ανάγκη ανέτρεπες και τον εαυτό σου.

Δούλευες με την διαίσθηση και το ένστικτο – όχι με τον νου. Η ενδοσκόπηση και ο στοχασμός δεν ήταν ο χώρος σου. Το ταλέντο σε οδήγησε ψηλά – αλλά τώρα χρειάζεται κάτι περισσότερο από ταλέντο.

Τώρα έρχεται η ώρα της αλήθειας. Θα την αντέξεις – ή θα την κρύψεις κι από τον εαυτό σου;

Δύσκολο πια να γίνεις ηγέτης, όταν τόσον καιρό έπαιζες μόνο τον ρόλο του…

Ηγέτης είναι αυτός που πάνω από τον εαυτό του, βάζει τους άλλους. Που υπάρχει για τους άλλους. Αυτός που δεν θέλει μόνο να κερδίσει – αλλά να προσφέρει. Αυτός που περισσότερο κι από την εξουσία, νοιάζεται για την υστεροφημία. Βλέπει μακριά για τον τόπο του κι τον εαυτό του.

Πριν κάνει το πρώτο βήμα έχει κατέβει στα έγκατα της συνείδησής του και έχει αντιμετωπίσει την δική του εσωτερική πραγματικότητα με απόλυτη ειλικρίνεια και εντιμότητα. Χωρίς να χαρίζεται ούτε στον εαυτό του.

Ηγέτης είναι ο συνειδητός – όχι ο ταλαντούχος.

Ηγέτης είναι ο σοφός – όχι ο δημοφιλής.

Ηγέτης είναι ο θεληματικός – όχι ο παρορμητικός.

Ο τόπος αυτός είχε δύο πραγματικούς ηγέτες και δύο που δεν ολοκλήρωσαν. Ο Καποδίστριας δεν πρόλαβε. Ούτε ο Τρικούπης, παρόλο που έδωσε πολλά. Δεν τον άφησαν.

Οι πραγματικοί ηγέτες ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής.

Αλλά το δικό σου πρότυπο είναι ο κακός μας δαίμων. Ο κορυφαίος στην σειρά των δημαγωγών – ο πιο ταλαντούχος και καταστροφικός.

Για να ηγηθείς ενός λαού, χωρίς να τον παραπλανήσεις, πρέπει να αντέχεις τις σκληρές και δυσάρεστες αλήθειες. Και να του τις λες.  

Πρέπει, πριν να κοιτάς έξω, να κοιτάς ένδον.

Μία θέα που υποθέτω ότι ελάχιστα γνωρίζεις – και μάλλον φοβάσαι.

Τώρα έχουμε φτάσει σε ένα σημείο τόσο δύσκολο και επίμαχο, που δεν αρκεί το ταλέντο και η δεξιοτεχνία του πολιτικού ταχυδακτυλουργού.

Γιατί τώρα, από το άδειο καπέλο, δεν αρκεί να βγάλεις ένα τρομαγμένο κουνέλι – αλλά μία κομματιασμένη και κατασπαραγμένη Ελλάδα.

Κι αλίμονο! Δεν υπάρχει πια ο «Θεός της Ελλάδος», για να «βάλει το χέρι του»…


Sunday, February 25, 2018

Η αγορά των ιδεών



Το 1973, Έλληνας συγγραφέας κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τίτλο «Σκέψεις για μία φιλοσοφία της επικοινωνίας». Ένα χρόνο μετά συμπλήρωσε αυτό το έργο με ένα μικρότερο: «Προλεγόμενα σε μία φιλοσοφία της επικοινωνίας». Και τα δύο μαζί αποτέλεσαν μια τρίτη έκδοση: «Ο Δρόμος της Επικοινωνίας» που κυκλοφόρησε το 1975 και ανατυπώθηκε αρκετές φορές.

Τα βιβλία αυτά προσπάθησαν να οικοδομήσουν ένα φιλοσοφικό σύστημα βασισμένο στην οντολογική σημασία της επικοινωνίας. (Οντολογικό αποκαλείται στην φιλοσοφία κάθε τι που θεμελιώνει το ον). Στη θέση του “cogito” (σκέπτομαι άρα υπάρχω) πρότεινε το «επικοινωνώ άρα υπάρχω», που σημαίνει πως συνειδητοποιώ την ύπαρξή μου από την στιγμή που επικοινωνώ. Από εκεί και πέρα το βιβλίο επεξεργαζόταν τις μορφές και τις πρακτικές της επικοινωνίας.

Το 1981 ο ήδη γνωστός και καταξιωμένος Γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας δημοσιεύει ένα βιβλίο με τίτλο: «Θεωρία του Επικοινωνιακού Πράττειν» (Theorie des kommunikativen Handelns). Το βιβλίο αυτό αναγορεύεται σε κορυφαίο του έργο, μεταφράζεται αμέσως σε πολλές γλώσσες και διδάσκεται στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια. Θεωρήθηκε ως το πρώτο κείμενο που εισάγει την έννοια της επικοινωνίας στον χώρο της φιλοσοφίας. 

Το 1984, ο ίδιος έλληνας συγγραφέας, μετά από πολυετείς έρευνες, εκδίδει το βιβλίο: «Ο Έλληνας Βούδας». Το πρώτο μέρος του αφορά τις επιδράσεις της ελληνιστικής τέχνης στις πρώτες απεικονίσεις του Βούδα. Το δεύτερο ασχολείται με τις κοσμογονικές επιδράσεις της βουδιστικής σκέψης στην Ελληνιστική φιλοσοφία.

Ξέρουμε ότι ο φιλόσοφος Πύρρων ακολούθησε τον Μέγα Αλέξανδρο ως την Ινδία και ήρθε σε επαφή με Ινδούς στοχαστές. Ο Πύρρων ήταν ο άνθρωπος που άλλαξε την ροή της ελληνικής (δηλαδή της παγκόσμιας τότε) φιλοσοφίας. Από εκεί που ήταν αναζήτηση γνώσης, έγινε παρηγορητική της ύπαρξης. Αυτή είναι μία καθαρά ανατολίτικη (και κυρίως Βουδιστική) δοξασία. Ο Πύρρων ίδρυσε την πρώτη από τις τρεις σχολές της ελληνιστικής φιλοσοφίας, την Σκεπτική. Οι επόμενες (Στωική και Επικούρεια) επηρεάστηκαν από αυτή, κυρίως ως προς τον τελικό στόχο της σκέψης: την αταραξία, ή αλυπία.

Ως τότε στην διεθνή βιβλιογραφία η στροφή στην μετά-αριστοτέλεια σκέψη αποδίδονταν στην αλλαγή της ελληνικής κοινωνίας μετά τον Μέγα Αλέξανδρο. Ο «Έλληνας Βούδας» ήταν το πρώτο βιβλίο που επισήμανε (τεκμηριώνοντας με αντιπαράθεση κειμένων από τις Βουδιστικές Σούτρας και τον Σέξτο Εμπειρικό) την επίδραση του Βουδισμού στην ελληνική σκέψη.

Ωστόσο, όπως ήταν φυσικό, μερικές δεκαετίες μετά, ακολουθώντας την συλλογιστική του Έλληνα συγγραφέα και άλλοι ερευνητές έφτασαν σε ανάλογα συμπεράσματα. Έτσι το 2010 εμφανίστηκε το βιβλίο του Adrian Kuzminski: «Πυρρωνισμός: Πώς οι Αρχαίοι Έλληνες ξανά-εφεύραν τον Βουδισμό» (Pyrrhonism: How the Ancient Greeks Reinvented Buddhism).

Και 33 χρόνια μετά το ελληνικό ‘πρωτότυπο’, κυκλοφορεί ο «Έλληνας Βούδας» στα Αγγλικά. Όχι όμως το βιβλίο – μόνον ο τίτλος του. Τo 2017, εκδίδεται στις ΗΠΑ το έργο του Christopher I. Beckwith: «Ο Έλληνας Βούδας: Η συνάντηση του Πύρρωνα με τον πρώιμο Βουδισμό στην Κεντρική Ασία». (Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia). Ακολουθεί τη σκέψη και την μέθοδο του ελληνικού, με  περισσότερο υλικό – και στο εξώφυλλό του αναγράφονται εγκωμιαστικές κριτικές – ιδιαίτερα για την πρωτοτυπία του.

Όχι, δεν μας κλέβουν οι ξένοι τις ιδέες μας – αφού τις αγνοούν. Οι πρωτότυπες ελληνικές σκέψεις πνίγονται και πεθαίνουν μέσα στην κλειστή και απομονωμένη ελληνική κοινωνία. Αντίθετα με αυτά τα ξένα βιβλία, που έχουν προκαλέσει παγκόσμιες αντιδράσεις, συζητήσεις, σχόλια, κριτικές και μελέτες – για τα ελληνικά, που προηγήθηκαν, δεν γράφτηκε λέξη. Ούτε στην Ελλάδα. Ούτε καν αρνητική…

Ιδού λοιπόν δύο παραδείγματα για το πώς ΔΕΝ λειτουργεί στην Ελλάδα η αγορά των ιδεών. Οι νέοι που μεταναστεύουν δεν το κάνουν μόνο για λόγους οικονομικούς – αλλά επειδή έχουν καταλάβει ότι μόνο στο εξωτερικό θα βρουν αναγνώριση, απήχηση και καταξίωση.

Saturday, February 17, 2018

Μόνο συμπάθεια…

Ο άνθρωπος που έφυγε πρόσφατα για το μεγάλο και οριστικό ταξίδι, δεν είχε κάποιο ιδιαίτερο γνώρισμα. Σε όλους τους τομείς ήταν λίγο πάνω από τον μέσον όρο – αλλά όχι τόσο που να ενοχλεί. Ήταν αρκετά ευφυής, αρκούντως μορφωμένος και καλλιεργημένος, καλός συνομιλητής, ευχάριστος στην παρέα και σωστός στη δουλειά του.

Ξεχώριζε κυρίως με το να μην ξεχωρίζει: ήταν αθόρυβος, ήρεμος και, σε όλους ιδιαίτερα συμπαθής.

Αυτή του η ιδιότητα τον βοήθησε να πετύχει παντού. Χωρίς να είναι πολύ αποτελεσματικός στην δουλειά του, χωρίς να συμβάλει με νέες προτάσεις και ιδέες, χωρίς μεγάλες πρωτοβουλίες, κατάφερνε να γίνεται αγαπητός σε όλους τους συναλλασσόμενους. «Τι συμπαθητικό παιδί ο Κ.!» άκουγες συχνά και από όλους. Κι αργότερα: «Τι συμπαθής άνθρωπος!».

Το ίδιο και οι συνάδελφοί του στη δουλειά. Τον συμπαθούσαν χωρίς εξαιρέσεις. Σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον, όπου υπήρχαν συχνές τρικυμίες, γύρω του η θάλασσα ήταν λάδι.

Συνηθισμένος να κινούμαι ανάμεσα σε έντονα αρνητικά και θετικά συναισθήματα, τον θαύμαζα πως γλιστρούσε, ψάρι μέσα στο νερό, αθόρυβος ανάμεσα στον κόσμο. Μία άλλη μορφή του «λάθε βιώσας» αλλά χωρίς κρυψίνοια.

Τον γνώρισα καλά, συνεργάστηκα μαζί του και πάντα είχα αυτή την αίσθηση ηπιότητας. Μερικές φορές η ανεμελιά του προκαλούσε προβλήματα – αλλά τα έλυνε με ένα αμήχανο χαμόγελο. Άλλοι μπορεί σε ανάλογες περιπτώσεις να κινδύνευαν με απόλυση – αλλά θα ήταν αδιανόητο ακόμα και να σκεφθεί κανείς κάτι τέτοιο, γι αυτόν τον τόσο συμπαθή άνθρωπο.

Μετά χαθήκαμε – τον έβλεπα σπάνια, στη χάση και τη φέξη. Αλλά πάντα κράταγε αυτή τη χάρη. Ήταν σαν φίλος με όλους, έστω κι αν ελάχιστα τον γνώριζαν. Όλοι τον θεωρούσαν δικό τους άνθρωπο. Ο γνωστός που με πήρε τηλέφωνο να μου αναγγείλει τον θάνατό του μου είπε: «ξέρω πως θα σου κοστίσει, γιατί ήσασταν πολύ φίλοι». 

Λάθος. Ουδέποτε ήμασταν πολύ φίλοι και τώρα είχα χρόνια να τον δω – αλλά η εικόνα που είχαν οι τρίτοι ήταν στερεότυπα ίδια για όλους.

Κατά βάθος πρέπει να ήταν μοναχικός κι ας απέπνεε φιλία και ζεστασιά. Η συμπάθεια που προκαλούσε σε όλο τον κόσμο, τελικά τον κρατούσε σε απόσταση. Σε ίση απόσταση από τους άλλους. Όμως είχε μία γλύκα που σου έκανε καλό.

Δεν ξέρω αν ήταν ευτυχισμένος. Αλλά η ζεστασιά που εξέπεμπε ήταν κάτι θετικό μέσα σε έναν ψυχρό και σκληρό κόσμο.  Θα λείψει από αρκετούς, υποθέτω. Άφησε πίσω του και ένα έργο: μικρό, αλλά ιδιαίτερα συμπαθητικό…

Υποψιάζομαι πως δεν θα ήθελε να αναφέρω το όνομά του.

Sunday, February 11, 2018

Αγανάκτηση!


Αν ήμουν νεότερος θα είχα οριστικά εγκαταλείψει αυτό τον τόπο.

Στην ηλικία που έφτασα τώρα, θα τον εγκαταλείψω πια μόνον πεθαίνοντας – και πάλι διαμαρτυρόμενος. Διότι φοβάμαι ότι και η τελευταία μου επιθυμία (να καώ, αντί να ταφώ), δεν θα μπορεί να εκπληρωθεί. Κι ας έχει ψηφιστεί εδώ και δώδεκα χρόνια ο σχετικός νόμος!

Κοιτάζοντας πίσω θεωρώ πως αυτή η χώρα δικαιούται μόνον μία παγκόσμια διάκριση. Το Νόμπελ του ανορθολογισμού και της ανωριμότητας. Με άλλα λόγια, του να κάνεις τα εύκολα δύσκολα, να πνίγεσαι σε μία κουταλιά νερό, να βάζεις τρικλοποδιές στον εαυτό σου.

Η μοίρα μας έδωσε μία πανέμορφη χώρα, καλούς προστάτες (αυτοί μας βοήθησαν να ελευθερωθούμε και να τετραπλασιάσουμε την έκτασή μας – μόνοι εμείς σε αυτή την περιοχή) και διάσημους προγόνους.

Εμείς προσπαθούμε να ασκημύνουμε τη χώρα με τσιμέντο και σκουπίδια, μισούμε και βρίζουμε τους λαούς που μας βοήθησαν (ενώ αγαπούμε αυτούς που εντελώς αδιαφορούν – π. χ. Ρωσία) κι
όσο για τους προγόνους, απλώς τους εκμεταλλευόμαστε. Σαν κάτι ξεπεσμένους  αριστοκράτες που συνεχώς αραδιάζουν τίτλους και ονόματα.

Στα περίπου διακόσια χρόνια της ιστορίας μας, έχουμε καταφέρει να χρεοκοπήσουμε πολλές φορές και να σφαχτούμε μεταξύ μας περισσότερες. Και οι χρεοκοπίες και οι εμφύλιοι άρχισαν πριν καν ελευθερωθούμε. Στην επανάσταση του 21, πιο πολύ μεταξύ τους πολεμούσαν οι Έλληνες παρά με τους Τούρκους (το έχω ξαναγράψει αυτό). Η επανάσταση απέτυχε κι αν δεν γινόταν το Ναβαρίνο ίσως να ήμασταν ακόμα μία επαρχία της Τουρκίας.

Είμαστε ανίκανοι να διαχειριστούμε το βιός μας, χρεωνόμαστε πέρα από τις αντοχές μας, σπαταλάμε ό,τι δεν έχουμε και η διαφθορά κατατρώει το είναι και το έχει μας σαν σαράκι. Διαβρωμένοι από την κορυφή ως τα νύχια.

Καταφέρνουμε να περιπλέξουμε και να δέσουμε κόμπο τα απλούστερα προβλήματα. Άλλα κράτη, πιο ώριμα και πολιτισμένα, θα είχαν ξεμπερδέψει με το «Μακεδονικό» σε τρεις διασκέψεις. Τι είναι σήμερα η Μακεδονία; Ούτε έθνος ούτε κράτος – μία γεωγραφική περιοχή, χωρισμένη στα δύο. Ποιο το ζητούμενο; Να ξεχωρίζει η μία από την άλλη!

(Σκέπτεστε οι Γάλλοι κάτοικοι της Βρετάνης να ξεκινούσαν εκστρατεία εναντίον των Βρετανών, που τους πήραν το όνομα;)

Κι αν λυθεί τελικά αυτό το ψευδοπρόβλημα θα το χρωστάμε σε ένα δημαγωγό που αφού αθέτησε όλες του τις υποσχέσεις, αφού απέτυχε σε όλα του τα εγχειρήματα, προσπαθεί να επιβιώσει πολιτικά (και εκλογικά) ως σωτήρας σε ένα «εθνικό θέμα».

Αφού υποδύθηκε τρία χρόνια τον Ανδρέα Παπανδρέου ως κορυφαίο λαϊκιστή, τώρα παριστάνει ένα γιαλαντζή Ελευθέριο Βενιζέλο.

Που όμως χρησιμοποιεί κάθε μέσο για να διχάσει τον λαό – προς ίδιον όφελος.

Αφόρητη Ελλάδα! Όπου ο καθένας φθονεί τον πλησίον του, ευχόμενος μόνο να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα.

Όπου οι τοίχοι των πόλεων μας, άθλια μουντζουρωμένοι, αποπνέουν όλη τη μιζέρια, το μίσος και την ανασφάλειά μας. Ναι, και σε άλλες χώρες υπάρχουν τοιχογραφίες και γκράφιτι – αλλά είναι έργα τέχνης, όχι άναρθρες κραυγές.

Σκέτη πια κατάθλιψη.

Κι αλήθεια, πόσο ξένος και μόνος νιώθει ένας άθεος και ειρηνιστής, σε μία χώρα όπου οι δημοφιλέστεροι θεσμοί είναι ο στρατός και η εκκλησία!

Ακόμα και το Ιράν θα ήταν καλύτερο…


Αγανάκτηση!

Sunday, February 04, 2018

Παλίμψηστο πατρίδων


Ο πατέρας μου καταγόταν από την Ήπειρο. Η μάνα του από την Πελοπόννησο. Υπηρέτησε στο στρατό τα χρόνια του Μικρασιατικού. Ήταν λοχίας. Ποτέ δεν μίλαγε γι αυτόν τον πόλεμο. Ήταν εθνικόφρων και βασιλόφρων. Από αντίδραση, στην εφηβεία μου, διάβαζα Μαρξ και Πλεχάνωφ. Αργότερα, στην δεκαετία του 50, έζησα τον υπαρκτό σοσιαλισμό στην Ανατολική Γερμανία και άλλαξα γνώμη.

Ο πεθερός μου ήταν Σεφαραδίτης Εβραίος από την Θεσσαλονίκη. Από αυτούς που εγκαταστάθηκαν την πόλη, όταν το 1492 τους έδιωξαν οι Ισπανοί. Γλύτωσε το Άουσβιτς πηδώντας από ένα παράθυρο δευτέρου ορόφου. Όλη του η οικογένεια χάθηκε εκεί. Αργότερα, για να νυμφευθεί, βαφτίστηκε Χριστιανός.  Θεωρούσε τον εαυτό του Έλληνα Μακεδόνα. «Όταν το 1911 ο Ελληνικός στρατός κατέλαβε την Θεσσαλονίκη» μου έλεγε, «μόνο το 11% των κατοίκων ήταν Ελληνόφωνοι».

Η οικογένεια της μητέρας μου ήταν από την Γένοβα. Πριν πεντακόσια χρόνια, μαζί με άλλους Γενοβέζους ευγενείς, εγκαταστάθηκαν στην Χίο. Έγιναν ορθόδοξοι και Ρωμιοί. Αργότερα ένας προπάππος μου έγινε Δήμαρχος Χίου και πολλοί δρόμοι στην πόλη πήραν ονόματα προγόνων. Το 1822, με την καταστροφή της Χίου, όσοι επέζησαν, σκόρπισαν σε όλη την υφήλιο. Ένας πουλήθηκε στο σκλαβοπάζαρο της Σμύρνης σε αμερικανό πλοίαρχο και θεμελίωσε μεγάλο σόι Αμερικανών ναυάρχων. Άλλος έγινε μουσικολόγος στη Γαλλία (συνεργάτης του Ραβέλ) και άλλος ιστορικός στην Αγγλία. Ο κλάδος της μητέρας μου ήταν από τους ιδρυτές της Ερμούπολης.   

Ο Παπαρρηγόπουλος γράφει πως, στην επανάσταση του 21, όταν ο Μαυροκορδάτος θέλησε να βγάλει λόγο στα πληρώματα του ελληνικού στόλου, μίλαγε αρκετή ώρα και στο τέλος ζητωκραύγασε – χωρίς καμία αντίδραση από το ακροατήριο. Όταν όμως ο Κουντουριώτης τα ξαναείπε στα αλβανικά, επικράτησε μεγάλος ενθουσιασμός.

Όσοι χρησιμοποιούν το αεροδρόμιο στα Σπάτα, γνωρίζουν άραγε τον μεγάλο Αλβανό πολέμαρχο, τον Μπούα Σπάτα, που έφτασε να γίνει αρχιστράτηγος στην Βενετία; Δική του ήταν όλη η έκταση μέχρι και την Παιανία, που την είχε δωρίσει στον γαμπρό του τον Λιόπεση. (Έτσι αποκαλούσαν την περιοχή όταν ήμουν νέος. Όλη η Αττική είχε τότε αρβανίτικα τοπωνύμια: Κριεκούκι, Μπογιάτι, Κιούρκα… Στα χρόνια της Επανάστασης κυριαρχούσαν εκεί οι Αρβανίτες). Κι έξω από την Αττική τα περισσότερα τοπωνύμια ήτανε σλάβικα. (Αυτό παραπλάνησε τον Φαλμεράγιερ και μας έβγαλε όλους Σλάβους).

Όμως, μία είναι η Ελλάδα. Τόσο ο ηπειρώτης όσο κι ο φράγκος πρόγονός μου, τόσο η αρβανίτισα προ-γιαγιά, όσο και ο Εβραίος πεθερός μου, ήταν Έλληνες. Γιατί; Διότι ένιωθαν Έλληνες. Αυτός είναι ο σύγχρονος ορισμός της εθνικής ταυτότητας, όπως τον καθορίζει το σύμφωνο της Δ.Α.Σ. Ε. (Διάσκεψη για Ασφάλεια και Συνεργασία στην Ευρώπη – Ελσίνκι 1972). Το έχουμε συνυπογράψει κι εμείς.

Είσαι αυτό που νιώθεις. Και κανείς δεν έχει το δικαίωμα να σου το αμφισβητήσει. Τούρκος υπήκοος στην Πόλη, που νιώθει Έλληνας – είναι Έλληνας. Και αντίστοιχα ο Έλληνας υπήκοος στη Θράκη, που νιώθει Τούρκος.

Αλλιώς; Αλλιώς πάμε στους στίχους του Ελύτη:

«Κι η πατρίδα / μία τοιχογραφία μ’ επιστρώσεις διαδοχικές φράγκικες ή σλαβικές /  που αν τύχει και βαλθείς για να την αποκαταστήσεις πας αμέσως φυλακή / και δίνεις λόγο»


Το κείμενο αυτό αφιερώνεται εξαιρετικά σε όσους κατέβουν σήμερα στους δρόμους, να διαδηλώσουν γι αυτό που νιώθουν. Ας τους θυμίσουμε πως, τουλάχιστον σύμφωνα με την ταυτότητά τους, θα έπρεπε να νιώθουν πρώτα Έλληνες.

Sunday, January 28, 2018

Γράμμα σε νέο ποιητή


Τελικά το διέπραξες. Η συλλογή σου έφθασε, μαζί με το βιβλίο ενός 60άρη συναδέλφου σου. («Νέος ποιητής» κι αυτός – μόνο που άργησε 45 χρόνια να ανοίξει το συρτάρι του και δημοσιεύει τώρα τα πρωτόλεια).

Γιατί βιάστηκες; (Στον άλλο δεν λέω τίποτα – είναι ασυγχώρητος). Τα ποιήματά σου δεν είναι για πέταμα – αλλά δεν φέρνουν κάτι καινούργιο. Δεν ξέρω αν και πότε θα βρεις την δική σου φωνή, αλλά προς το παρόν βρίσκεσαι στο στάδιο της «δημιουργικής μίμησης».

Εκατοντάδες συλλογές νέων δημοσιεύονται κάθε χρόνο στη χώρα μας (και μετά λένε πως δεν υπάρχει ανάκαμψη!). Ανάμεσά τους κάπου κρύβεται κι ο μελλοντικός Ελύτης. Το επίπεδο είναι ασυνήθιστα υψηλό.

Όμως πολλές από αυτές κάποτε θα θεωρηθούν (κι από εσάς τους ίδιους)  «νεανικά αμαρτήματα» και θα αποκρύπτονται επιμελώς. Σχεδόν όλοι οι νέοι άνθρωποι περνάνε από μία «ποιητική φάση» στην εφηβεία ή μετά. Είναι κάτι σαν τις παιδικές ασθένειες… Αναπόφευκτες.

Βέβαια, οι αυτό-εκδόσεις ποιημάτων κινητοποιούν τον εκδοτικό κλάδο. Από την άποψη αυτή είναι παραγωγικές και ενισχύουν την εθνική οικονομία. Φυσικά, για την οικονομία πολύ καλύτερα θα ήταν αν, αντί ποιητικών συλλογών, ήμασταν πρώτοι σε παραγωγή ηλεκτρονικών συσκευών, που πωλούνται και εξάγονται, βελτιώνοντας και το εμπορικό ισοζύγιο. Αλλά τι να κάνουμε; Μοίρα μας είναι η λυρική έξαρση. (Το βλέπουμε και στα συλλαλητήρια). 

Έγραψα πριν για «αυτό-έκδοση». Πολύ σπάνια εκδότης θα χρηματοδοτήσει ποιητική συλλογή (εκτός και αν ονομάζεστε Δημουλά). Και δικαίως: οι νέες συλλογές δεν πουλάνε – ούτε καν φτάνουν στα βιβλιοπωλεία (δεν υπάρχει χώρος). Διακινούνται δι’ αλληλογραφίας.  Άρα αυτοχρηματοδότηση. (Συνήθως, συνεισφέρει η οικογένεια).

Εδώ υπεισέρχονται μερικοί εκδότες που έχουν μεταβάλλει αυτή την ανάγκη των νέων σε βιομηχανία. Προσφέρονται (έναντι αξιοπρεπούς τιμήματος) να εκδώσουν τα ποιήματα, ακόμα και να τα στείλουν: σε όλον π. χ. τον κατάλογο των μελών της Εταιρίας Συγγραφέων. 

Φυσικά αυτοί θα σας πουν ότι τα ποιήματά σας είναι εξαιρετικά: μία αποκάλυψη! Μη τους ακούτε. Το συμφέρον τους φροντίζουν.

Αντίθετα: βρείτε έναν καλό ποιητή ή αυστηρό κριτικό και πάρτε την γνώμη του – πριν  προχωρήσετε. Κάνετε τις αλλαγές ή τις περικοπές που θα σας προτείνει. Μην ξεχνάτε: το σημαντικότερο ποίημα του 20ου αιώνα, η «Έρημη Χώρα» του Έλιοτ, πετσοκόφτηκε ανηλεώς από τον Έζρα Πάουντ, στον οποίο είχε σταλεί ως δακτυλόγραφο. Αυτό που διαβάζουμε τώρα, είναι ό,τι απόμεινε.

Δεν χρειάζεται να κάνετε παρουσίαση του βιβλίου. Λίγα αποφέρει. Και στα αντίτυπα που ταχυδρομείτε, προσθέστε μία ηλεκτρονική διεύθυνση. Ενισχύει τις (μικρές) πιθανότητες να πάρετε κάποια απάντηση.

Ο δρόμος είναι δύσβατος. Θέλει επιμονή και υπομονή. Ποιος ξέρει όμως; Μπορεί σε μερικά χρόνια να μπείτε στον κατάλογο των «αγαπημένων βιβλίων» του Χαράλαμπου Γιαννακόπουλου («Το εικοσιτετράωρο ενός αναγνώστη»). Παρόλο που τα γούστα του στην ποίηση είναι παράξενα: Προτιμάει τον Κώστα Ουράνη, από τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Σολωμό, τον Κάλβο και τον Καρυωτάκη, τους οποίους ούτε καν αναφέρει… 


Συνεχίστε πάντως νέοι ποιητές! Η Ελλάδα βουλιάζει – αλλά, τουλάχιστον, το κάνει τραγουδώντας!








Το Doncat δημοσιεύεται κάθε Κυριακή - στο "Βήμα".

Sunday, January 21, 2018

Τα δέκα θανάσιμα σφάλματα.


Ένας ξένος ανταποκριτής μου ζήτησε να του καταγράψω τα βασικά αίτια της Ελληνικής κρίσης. Του απάντησα ότι και οι πλέον ειδικοί ερίζουν περί αυτών, αλλά αν θέλει την γνώμη ενός απλού πολίτη, μπορώ να του την γράψω σε ένα κομμάτι χαρτί. Το έκανα και μετά σκέφθηκα πως θα ήταν ενδιαφέρον να το ανεβάσω και στο μπλογκ μου, σαν αφορμή για συζήτηση και (αναπόφευκτους) καυγάδες.

Πιστεύω πως οι πολιτικοί μας φέρουν την κύρια ευθύνη – και ιδιαίτερα οι πρωθυπουργοί (πρωθυπουργοκεντρικόν σύστημα, γαρ). Οι πέντε τελευταίοι πρωθυπουργοί της χώρας συμμερίζονται τις ευθύνες για την Κρίση με αύξουσα κλίμακα – ο τελευταίος ήταν ο χειρότερος όλων. 


Περιέργως, ο μόνος πολιτικός που έκανε κάτι θετικό και χρήσιμο, ήταν ο ελάχιστα δημοφιλής αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Ευάγγελος Βενιζέλος, στον οποίο χρωστάμε μία σημαντική απομείωση του χρέους. Για την επιτυχία του αυτή, βρέθηκε σχεδόν εκτός ενεργού πολιτικής.

Τα δέκα θανάσιμα σφάλματα:

1.   Η εμμονή Σημίτη να μας βάλει στην Ευρωζώνη. Η Ελλάδα δεν ήταν έτοιμη για το ευρώ – δεν ήταν σε θέση να το διαχειριστεί. Το αξιοποίησε μόνο σαν πηγή φτηνού δανεισμού που οδήγησε στο 2.

2.   Η διόγκωση των δημοσίων εξόδων και ο υπερδανεισμός επί Κώστα Καραμανλή. Εκεί έγινε η μεγαλύτερη ζημιά.

3.  Η αδυναμία του Γιώργου Παπανδρέου το 2009 να καταλάβει αμέσως την οικονομική κατάσταση της χώρας. Αμέριμνος μοίραζε χρήματα αντί να αντιδράσει αστραπιαία.

4.    Ο «ανένδοτος αγώνας» του Σαμαρά («Ζάππεια», κλπ.) εναντίον του Μνημονίου που ξεκίνησε το αντι-μνημονιακό μύθευμα και την άποψη πως τα Μνημόνια είναι αιτία και όχι σύμπτωμα της Κρίσης.

5.      Η αφέλεια των δανειστών να επιβάλλουν με εντολές τις μεταρρυθμίσεις, χωρίς πρώτα να πείσουν για την χρησιμότητα και την αναγκαιότητά τους και χωρίς να επιβλέψουν την εφαρμογή τους.

6.      Η εγκληματική λιποταξία του Φώτη Κουβέλη από την προεδρική εκλογή.

7.      Ο άκρατος λαϊκισμός και η ασύδοτη ψευδολογία των υποσχέσεων Τσίπρα.

8.      Το τραγικό εξάμηνο των ακροβασιών Βαρουφάκη, που μας στοίχισε 80 δις.

9.      Το ακόμα πιο τραγικό ακατανόητο δημοψήφισμα και η επακολουθήσασα (σωτήρια;) κωλοτούμπα.

10.  Τα capital controls, που ένας Θεός ξέρει πόσο ακόμα θα παραταθούν.

Πάνω από όλα όμως φταίει: Η ευπιστία, συναισθηματική φόρτιση, ανωριμότητα και έλλειψη κριτικής σκέψης του Ελληνικού λαού, που έφτασε στο σημείο να εμπιστευθεί και να ψηφίσει ανίδεους, ανίκανους και ανώριμους πολιτικούς οι οποίοι διέπραξαν όλα τα παραπάνω σφάλματα. Εξαιρώ τον Σημίτη: ήταν καλός πρωθυπουργός – αλλά με το ευρώ άνοιξε την πόρτα της κόλασης για τον επόμενο.

Λυπάμαι αλλά δεν μπορώ να συνταχθώ με την άποψη της συντριπτικής πλειοψηφίας (μέχρι και 80%!) των Ελλήνων, ότι η κρίση είναι αποτέλεσμα συνέργειας και συνωμοσίας των εχθρών της Ελλάδας, που την φθονούν για την ένδοξη ιστορία της και επιβουλεύονται τα αμύθητα πλούτη του ελληνικού εδάφους και υπεδάφους. Αλίμονο! Είναι γνωστό πως οι Έλληνες συνηθίζουν να μεταθέτουν σε τρίτους τις ευθύνες, για ό,τι δυσάρεστο τους συμβαίνει.

Όσο για «τα αμύθητα πλούτη του ελληνικού εδάφους και υπεδάφους» είναι ένας από τους πολλούς Ελληνικούς μύθους. Μακάρι να αποδειχθεί κάποτε σωστός!

(Το doncat ανανεώνεται κάθε Κυριακή και δημοσιεύεται παράλληλα στην εφημερίδα "Το Βήμα").

Sunday, January 14, 2018

Μακεδονικό – 26 χρόνια


Ξαναδιαβάζω τα άρθρα που δημοσίευσα το 1992 και 93 για το περίφημο «όνομα». Και απορώ που η συζήτηση γι αυτό συνεχίζεται σήμερα με τους ίδιους όρους. Διάφοροι προτείνουν ονόματα…

Μα δεν έχει κανείς καταλάβει πως το θέμα έχει κλείσει; Το όνομα πια καθιερώθηκε και είναι αυτό που δεν θέλαμε. Και όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων, θα παραμείνει. Σιγά το contra omnes! Σιγά μην αλλάξουν  παγκόσμια όλοι οι χάρτες, οι εγκυκλοπαίδειες, οι γεωγραφίες. Μακεδονία θα την λένε, όπως εμάς μας λένε Γραικία (Greece, Grèce, Griechenland) κι ας προσπαθούμε δεκαετίες τώρα να καθιερώσουμε το Hellas. (Πολύ σωστά το παρατήρησε ο Γιάννης Μαρίνος στο περασμένο «Βήμα»). Το πολύ-πολύ, σε μερικές αναφορές, αν καταλήξουμε στο «Βόρεια Μακεδονία», να μπαίνει ένα Β. μπροστά στο επάρατο.

Μεγαλύτερη εθνική ανοησία από τον χειρισμό αυτού του θέματος, δεν υπήρξε στην Ελληνική ιστορία. Μας έδωσαν την λύση έτοιμη (πακέτο Πινέιρο) κι εμείς την απορρίψαμε υπερηφάνως. ΤΟΤΕ ήταν ο καιρός,  μόλις εμφανιζόταν το νέο κράτος, να γραφτούν εξ’ αρχής οι χάρτες, οι γεωγραφίες, οι εγκυκλοπαίδειες. Ουρανομήκης, η ηλιθιότης των υπευθύνων. Νόμιζαν ότι ο χρόνος δουλεύει για μας – ενώ ήταν σαφές ότι ήδη συνέβαινε το αντίθετο.

Μπερδέψαμε (κι εξακολουθούμε να μπερδεύουμε) μία γεωγραφική περιοχή, με ένα έθνος. Το έθνος μας ονομάζεται Ελλάδα. Αυτό δεν το αμφισβήτησε κανείς.  Έγραφα το 1992: «Προσωπικά δεν θα μου άρεσε (ιστορικοί και αισθητικοί λόγοι) να χρησιμοποιούσαν τα Σκόπια τον όρο "Μακεδονία". Αλλά λογικά και νομικά δεν είναι εύκολο να τους απαγορευθεί. 'Όταν μάλιστα ανεχθήκαμε ήδη αυτήν την ονομασία επί δεκαετίες. (Από το 1946 υπήρχε `Ομόσπονδη Δημοκρατία της Μακεδονίας' με `μακεδονική' γλώσσα αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ). Και σίγουρα δεν θα το πετύχουμε με συλλαλητήρια ή με μποϋκοτάζ – που μάλλον αντίθετη επίδραση θα έχουν».

Και το 1993: «'Όλα αυτά ανήκουν  στην  ιστορία.  Η  Μακεδονική  Αυτοκρατορία κατακτήθηκε από   τους  Ρωμαίους,  ένας-ένας  οι  επίγονοι κατέρρευσαν.  Οι Μακεδόνες του Αλέξανδρου σκόρπισαν.  Ο  χώρος  όπου έζησαν αρχικά, έγινε Ρωμαϊκή επαρχία.  Ήδη, δηλαδή,  από τότε,  η  λέξη  Μακεδονία  ήταν  γεωγραφικός  κι όχι εθνοτικός προσδιορισμός.   Τεράστιες  μετακινήσεις  λαών   άλλαξαν   και ξανά άλλαξαν την σύνθεση του πληθυσμού.  Το μίγμα  ήταν  πλούσιο και  ποικίλο.  'Έτσι έφτασε η λέξη «Μακεδονία» στις ευρωπαϊκές κουζίνες  να  σημαίνει  την  ετερόκλιτη   σαλάτα   φρούτων,  ή λαχανικών.  Και ο ποιητής Auden να γράφει σε ένα ποίημα του 1946:  "The earth would soon, did Hermes run it,  /  Be like the Balkans". («Αν ο Ερμής κυβερνούσε τη γη, γρήγορα θα γινόταν σαν τα Βαλκάνια»).

Και μετά ήρθαν το «μακεδονικό ζήτημα»,  οι μακεδονικοί πόλεμοι – κάποτε, τέλος πάντων, η περιοχή αυτή μοιράστηκε στα τρία. Έτσι γράφουν και τα σχολικά μας βιβλία. Οι πληθυσμοί μετακινήθηκαν, έγιναν  πιο  ομοιογενείς.  Μετά από ογδόντα χρόνια τα πράγματα μοιάζουν ξεκάθαρα.  Άλλωστε οι περιοχές παίρνουν  την  εθνική ταυτότητα αυτών που τις κατοικούν.  Η Ελληνική Μακεδονία είναι Ελληνική, όχι λόγω Μεγαλέξανδρου, Βεργίνας,  Αριστοτέλη, κλπ.  – αλλά  διότι κατοικείται από Έλληνες.  (Αλλιώς θα έπρεπε και η Σικελία – Magna Grecia – να είναι Ελληνική)».

Από τότε, η δημοσιευμένη πρότασή μου ήταν «Βόρεια» ή «Άνω Μακεδονία». Το τι άκουσα δεν λέγεται. Οχετός ύβρεων περιέλουσε τον «προδότη», τον «αρνησίπατρη». Οι πωλήσεις των βιβλίων μου κατέρρευσαν.

Μετά από είκοσι έξη χρόνια, ή δικαίωση είναι ένα πιάτο που δεν τρώγεται πια. Τόσο κρύο.


(Ta άρθρα του 1992 και 1993, περιλαμβάνονται στο βιβλίο μου «Απολογία ενός Ανθέλληνα», 1997).

Saturday, January 06, 2018

Από τον Επιμενίδη στον Τρότσκι

Παραμονή Πρωτοχρονιάς σε φιλικό σπίτι. Η χαρτοπαιξία κομμένη, κατ’ απαίτηση των κυριών. Μένει η πολιτική συζήτηση.

Ένας έθιξε το όνομα του ακατανόμαστου γείτονα, (χάρμα η «Μαρδακία!») άλλος μόλις είχε ακούσει για τον έξαλλο Ραβίνο. Κάποιος θυμήθηκε την Μποφίλιου.

Α! είπε ο φιλόσοφος της παρέας, η Μποφίλιου μου θύμισε τον Επιμενίδη.

Ποιος ήταν ο Επιμενίδης; Ρώτησε η παρέα.

«Η Μποφίλιου δήλωσε ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μία δικτατορία». Η φράση αυτή είναι σαν το περίφημο λογικό παράδοξο του Επιμενίδη. Το οποίο ακόμα παραμένει άλυτο. Ούτε οι πιο ψαγμένες αναλύσεις μαθηματικής λογικής δεν το έχουν επιλύσει.

»Τι είχε πει (κατά την παράδοση) ο Επιμενίδης ο Κρης; Τρεις φοβερές λέξεις. «Πας Κρης ψεύστης». Προσοχή όμως: εφόσον ο Επιμενίδης ήταν Κρης, έλεγε ψέματα. Άρα ο κάθε κρητικός ήταν ειλικρινής – και ο Επιμενίδης έλεγε την αλήθεια. Άρα…

»Τι σχέση έχει με αυτό το παράδοξο η φράση της Μποφίλιου; Μα και εδώ έχουμε αυτόματη αντίφαση και αυτοαναίρεση. Από τη στιγμή που ζεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και λες δημόσια πως είναι δικτατορία, έχεις ήδη αποδείξει ότι δεν είναι. Διότι σε οποιαδήποτε πραγματική δικτατορία αρθρώσεις μία τέτοια φράση, ούτε ακούγεται, ούτε δημοσιεύεται – κι εσένα σε τρώει το σκοτάδι.

»Όμως η καλή μας τραγουδίστρια, εκτός από μερικά αιχμηρά σχόλια στο Ιντερνετ, άλλες συνέπειες δεν υπέστη. Άρα μάλλον ζει σε μία περιοχή του πλανήτη που σέβεται την ελευθερία του λόγου και πολλά άλλα ανθρώπινα δικαιώματα. Κι αυτό το πολίτευμα, «δικτατορία» δεν το λες.

«Σκέψου τώρα να πας σε μία πραγματική δικτατορία – π. χ. Βόρεια Κορέα – και να πεις τέτοια πράγματα…» σχολίασε κάποιος.

«Είπε και άλλα η λαλίστατη», συνέχισε ο φιλόσοφος. «Όπως, ότι είναι Τροτσκίστρια.

»Ανέκαθεν με ενοχλούσαν οι πιστοί που δεν γνωρίζουν την πίστη τους. Π. χ. οι χριστιανοί που σταυροκοπιούνται, χωρίς να έχουν ποτέ διαβάσει την «Επί του Όρους Ομιλία». Όσο για τον Τρότσκι, η μόνη φράση του που επαληθεύτηκε ιστορικά ήταν αυτή που απεύθυνε στους Μενσεβίκους στις 25 Οκτωβρίου του 1917: «Τώρα ανήκετε στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας». Εκεί πλέον ανήκουν και όλοι οι θεωρητικοί της μεγάλης επανάστασης, που ονειρεύεται η ωραία Νατάσα…

»Στα φοιτητικά μου χρόνια, όταν σπούδαζα στην Δυτική Γερμανία, είχαμε διαπιστώσει πως οι Ανατολικοί λογόκριναν ακόμα και τον Μαρξ! Στις εκδόσεις του που αγοράζαμε λόγω φθήνιας (δεν υπήρχε ακόμα το Τείχος) έλειπαν φράσεις. Ας αφήσουμε που ένα από τα πιο σημαντικά βιβλία του, τα «Χειρόγραφα» του 1844, ήταν μόνιμα σε έλλειψη στα Ανατολικά βιβλιοπωλεία (δεν ήταν πολύ …ορθόδοξο). Αντίθετα τα βιβλία των ντόπιων απαράτσικ  προσφέρονταν τζάμπα και άφθονα. (Όταν ξαναπήγα, το 1987, τα έργα του Χόνεκερ, χρυσόδετα, κάλυπταν ολόκληρο τοίχο με ράφια).

»Αυτό θα πει δικτατορία, αγαπητή Νατάσα. Να λογοκρίνεις και την δική σου Βίβλο. Πολλά στραβά έχει η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά είναι ένας από τους ελάχιστους χώρους στον κόσμο όπου γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Λένε οι φίλοι σου στο ΚΚΕ (το οποίο ψηφίζεις) ότι αυτή είναι απλώς η επιφάνεια, ενώ στη βάση συνεχίζεται η εκμετάλλευση και καταπίεση του λαού. 

Ξεχνάνε να πούνε, πως στα καθεστώτα τα οποία νοσταλγούν και η εκμετάλλευση συνεχιζόταν (ακόμα χειρότερη: ρώτα για την «νομενκλατούρα») και η καταπίεση με πλήρη ανελευθερία. Μια φράση σαν τη δική σου οδηγούσε κατευθείαν στα Γκούλαγκ. Ως τώρα, κομμουνισμός και δημοκρατία δεν συνυπήρξαν ποτέ».


«Και ένα υστερόγραφο», έκλεισε την δημηγορία του ο φιλόσοφος: «Ας μην ξαναπεί στους συντρόφους εκεί, ότι είναι τροτσκίστρια. Ο Στάλιν (τον οποίο αποκατέστησαν) έβαλε τον Μερκαντέρ να δολοφονήσει τον Τρότσκι. Όπως άλλωστε εκκαθάρισε και όλους τους άλλους ηγέτες της επανάστασης…».